Film-O-Rama Beter Beeld & Geluid, home cinema Nieuws Buis Agenda Bios Welbeschouwd Columns Film-O-Rakel Film-O-Rama Afmelden Profiel Aanmelden Registeren

 

09/04/2008

Over apen en apostelen

Over apen en apostelen

We kennen allemaal het gevoel dat veel films in hun basis op elkaar lijken. Deels is dat te wijten aan een gebrek aan creativiteit bij studio’s en scriptschrijvers, maar minstens zo vaak is er een dieperliggende reden. Onze (en iedere) cultuur zit vol met verhaalstructuren die, bewust of onbewust, steeds naar voren komen. Deze metanarratieven herhalen belangrijke waarden en lessen uit de betreffende cultuur. Denk bijvoorbeeld aan Bijbelhoofdstukken, volkssprookjes en Griekse tragedies die in ons dagelijks leven steeds in meer of mindere mate terugkeren. Ook Hollywood heeft deze klassiekers gelezen.

Welkom bij de film-theoretische spoedcursus “vinden wat je zoekt" (met gratis spoilers van het huis). Op de ontleedtafel vandaag: Twelve Monkeys.


Even voor degenen die om welke duistere reden dan ook dit schitterende stukje cinema hebben gemist. Twelve Monkeys verhaalt over de aarde anno 2035. Wat er nog over is gebleven van de mensheid na een grote virusepidemie in 1997 (de film dateert uit 1995, dus dat was toen wél spannend) heeft zijn toevlucht ondergronds gezocht. Vanuit deze nieuwe, virusvrije samenleving worden gevangenen naar de besmette buitenwereld gestuurd om informatie over de dodelijke ziekte te vergaren. Een van deze “vrijwilligers" is James Cole (Bruce Willis).



De hoofdrol
James Cole. Laat de naam even inwerken en dan vallen we met de deur in huis: onze James deelt zijn initialen met niemand minder dan Jezus Christus. Hoppa: het Nieuwe Testament, metanarratief numero uno. Toeval bestaat uiteraard, maar als we verder naar de film gaan kijken, ontdekken we een structuur die het allemaal wat minder toevallig lijkt te maken.

Nadat James zijn opdracht op het besmette aardoppervlak goed heeft uitgevoerd, besluiten de “wetenschappers" die de baas spelen hem een nieuwe taak te geven. Hij wordt terug gezonden naar de tijd vóór de epidemie om daar informatie te verzamelen over de uitbraak. Door een kijkje te nemen in de nog onbesmette wereld hopen de wetenschappers een remedie te kunnen vinden. Een hogere macht – als ik een groep wetenschappers uit de toekomst in het bezit van een tijdmachine even zo mag noemen – stuurt James dus als een verlosser naar de mensheid uit het verleden. Ondanks wat gerommel met de tijdmachine komt Cole uiteindelijk in contact met Kathryn Railly, een psychiater die in de jaren ’90 lezingen houdt over waanideeën omtrent het einde van de wereld. Kathryn behandelt James aanvankelijk als een psychiatrisch patiënt, maar na verloop van tijd begint ze meer en meer te geloven in zijn verhaal. Het tweetal gaat samen op onderzoek uit en al snel komen ze het “Leger van de Twaalf Apen" op het spoor. Deze club van dierenrechtenactivisten werd al door de wetenschappers uit 2035 in verband gebracht met de epidemie. Uiteindelijk blijkt de groep onder leiding van rijkeluiszoon Jeffrey Goines niets met de dodelijke uitbraak te maken te hebben. Toch hebben ze James onbewust in de richting van de echte dader gestuurd: een van de medewerkers uit het viruslab van pappa Goines jat wat virusmonsters en wil ze over de aarde verspreiden. Jawel, onze J.C. wordt geholpen door de “Twaalf Apen". De link naar de behulpzame twaalf apostelen is snel gelegd.

De plot
Nu zijn initialen en het getal 12 nog steeds wat oppervlakkig, maar we kunnen ook wat verder naar het verhaal kijken. Over kijken gesproken: James wordt naar het verleden gestuurd omdat de wetenschappers onder de indruk zijn van zijn waarnemingsvermogen. “You’re a very good observer." Dit in tegenstelling tot de wetenschappers zelf, die nog steeds in het duister tasten over de oorzaak van, en mogelijke oplossing voor, de virusepidemie. Wanneer James de link weet te leggen tussen het virus en de viroloog die het goedje gestolen heeft, voorziet hij de toekomstige geleerden van de nodige informatie. Kortom: J.C. laat de blinden zien; niet het minst bekende hoofdstuk uit de Bijbel.

Helaas vergt het redden van de mensheid een prijs. Om de viroloog als schuldige aan te kunnen wijzen – en in een poging hem zelf te stoppen – stormt James met een getrokken wapen door de beveiliging op een vliegveld. In de ontstane paniek is het James die dodelijk wordt getroffen door kogels van de beveiligers. Kathryn, die zich als een moeder over het verloren kind (denken we aan de scènes waarin hij kinderlijk reageert op muziek en frisse lucht) ontfermt heeft in de veel te grote taak die op zijn schouders rustte, knielt huilend bij zijn lichaam. Precies zoals Maria in vele verfilmingen het lichaam van Jezus vasthoudt nadat het van het kruis is gehaald. J.C. is gestorven om de mensheid te redden.

Helemaal treurig hoeven we echter niet te worden van zijn dood. Er is zelfs voor Cole nog hoop. Tijdens de fatale schietpartij op het vliegveld is Kathryn namelijk getuige van een heuse wederopstanding. De oude Cole sterft, maar omdat hij in het (voor hem) verleden was, is de situatie ontstaan dat zijn jongere zelf – James Cole, zes jaar oud – getuige is van het schietincident. Ofwel: Cole sterft, maar op dat zelfde moment wordt zijn verdere leven veilig gesteld. J.C. herrijst.

En dus?
Voor wie het wil zien, is de link tussen Cole en Christus duidelijk te vinden. Hetzelfde verhaal zou ik kunnen ophangen over John Connor (wederom J.C.) uit de Terminator-serie die eveneens de mensheid moet redden. En wat te denken van de alien Klaatu uit The Day the earth stood still, die zichzelf Carpenter – Timmerman – noemt, de mensheid redt en aan het eind van de film letterlijk opstijgt naar de hemel? Anton Karl Kozlovic is een van de vele cultuurtheoretici die een opsomming geeft van dit soort films in zijn artikel “The Structural Characteristics of the Cinematic Christ-figure" (en toevallig degene van wie ik wat ideetjes geleend heb). Maar waarom interesseert zo’n man (of mij) dat?

Niet alleen levert het een geinig zoekspelletje op dat een extra laag aan films (opvallend vaak uit het scifi-genre) toevoegt, het toont ook hoe het vertellen van verhalen werkt in onze cultuur. En hoe belangrijk deze basisverhalen nog steeds zijn om betekenis aan de wereld om ons heen te geven. Zelfs de grootste Hollywood-pulp voorziet ons zo regelmatig van een dosis normen en waarden uit “de klassiekers" – bewust of onbewust; subliminaal of in dikke lagen aan het oppervlak.

Films zijn zo meer dan bewegende plaatjes in een bepaalde volgorde. Het zijn producten die nooit los staan van een cultuur; of het nu die van de filmmaker of de filmkijker is. En cultuur is geen passief proces: het is wat je er zelf uithaalt.
Arnoud Goos op 04/11/2009

I'm not even supposed to be here today.
wat een interessant stuk is dit ralph..tijdje geleden geschreven zie ik..;). heb zelf bij mijn studie ook veel gekeken naar onderliggende thema's uit zowel de bijbel als (griekse) mythologien en verhalen als koning arthur enzo... openbaringen alom..
Kees van Dijkhuizen op 04/11/2009

Ik ken ook mensen die de link leggen tussen Harry Potter en Jezus, maar ik zie totaal niet waar deze vandaan komt.