Door Erwan Ticheler
01/12/2005
Joyeux Noël (Merry Christmas)
Langzaamaan naderen ze weer, de donkere dagen voor Kerst. En dan hebben we Sinterklaas nog niet eens gehad. Maar omdat er nog steeds geen lading Sinterklaasfilms op de markt worden gebracht, zullen we het ook dit jaar weer moeten doen met een uitgebreid pakket aan zoetsappige en emotionele Kerstfilms. Joyeux Noël (Engelse titel Merry Christmas') is, de naam zegt het al, een volbloed Kerstfilm maar dan wel met een diepere boodschap. Behalve dat het een film is die zich afspeelt op Kerstavond en de dagen erna speelt de film zich namelijk ook af in de loopgraven van 1914, oftewel het begin van de Eerste Wereldoorlog. Het resultaat, overigens gebaseerd op een waargebeurde situatie, is even hartverwarmend als politiek geladen.
Drie legers hebben zich verschanst in de loopgraven rondom de Franse stad Lens. De Fransen en de Schotten aan de ene kant en de Duitsers aan de andere kant. Ondanks de hoop die er voor de oorlog over een goeie afloop aan beide kanten was, is er weinig lol te beleven in de loopgraven. Al gauw zijn de soldaten erachter gekomen dat oorlog geen pretje is. Als Kerst aanbreekt willen ze dan ook niets liever dan bij hun geliefden zijn, iets wat natuurlijk niet doorgaat. Maar op de bewuste Kerstavond gebeurt er iets wonderlijks. De twee vijanden verbroederen en leggen voor één avond de wapens neer. Ze vieren samen Kerst en wisselen cadeau's uit. Als de avond voorbij is moeten de legers elkaar weer gaan bevechten, maar de wil om te doden is weg.
Het verhaal kent een aantal centrale personages. Aan de Franse kant is er Luitenant Audebert, een man die niet weet of zijn vrouw bevallen is van een kind, laat staan hoe het kind heet. Aan de Schotse kant draait het vooral om Dominee Palmer, die ten allen tijde zijn broeders bijstaat, zelfs als de Kerk hem weg wil sturen. De Duitse groep wordt vertegenwoordigd door Luitenant Horstmayer, ironisch genoeg een Jood, en soldaat Sprink, die in het normale leven een operazanger is. Sprinks vriendin Anna komt hem tijdens de Kerstavond in de loopgraven opzoeken waarna de grote verbroedering ontstaat.
Wat begint als een ietwat onwennige film met al zijn verhaaltjes en verschillende talen verandert al gauw in een emotioneel en diepzinnig werk. Al vrij snel worden de verschillende personages bij elkaar gebracht, hoe onmogelijk dat op het eerste oog ook mag lijken. Het is knap hoe regisseur Christian Carion alles realistisch weet te houden (mede dankzij de originele talen die worden gesproken). Een dergelijk verhaal heeft als risico dat het snel ongeloofwaardig en ridicuul wordt, maar Carion gebruikt de absurditeit van de Eerste Wereldoorlog ten volle om een realistische film te maken over de gewone soldaat. Het draait in de film niet om de legerbazen (zij worden als idioten afgeschilderd), maar om de lui in de voorste linie. Omdat we hun ontberingen meemaken krijgen we als kijker een goed beeld van de oorlog die, zeker in Nederland, als weinig bekend en besproken beschouwd mag worden.
Joyeux Noël is zonder meer een Kerstfilm: liederen worden gezongen en Kerstbomen worden geplaatst tussen de loopgraven. Ook de sfeer doet zeer Kerstachtig aan, inclusief het onvermijdelijke pak sneeuw. Maar gaandeweg de film verandert het verhaal meer in een anti- oorlogsboodschap. Het laat de zinloosheid van de gevechten in de Eerste Wereldoorlog zien en gaat daarin zo ver dat hilariteit ook gebruikt wordt. Door bepaalde situaties zo zwart-komisch neer te zetten (doedelzakken die ineens boven de loopgraven uitkomen en een zwerfkat die zowel een Franse als Duitse naam heeft), benadrukt Carion zijn anti-oorlogse insteek. De Eerste Wereldoorlog leent zich bij uitstek natuurlijk voor een dergelijke aanpak, dat bewijst de slag bij Verdun wel, waar om een gevecht van een paar meters honderdduizenden doden vielen.
Maar als de film zijn einde nadert valt er niet veel meer te lachen, de emotionele vredesboodschap neemt dan het verhaal over wat leidt tot een zeer mooi en realistisch einde waarin we de verschillende personages allen zien langskomen. Hier is ook verborgen kritiek op de hedendaagse oorlogen te vinden, zeker wanneer een priester de Schotse manschappen toespreekt en zegt dat zij de vrije wereld moeten beschermen tegen goddeloze krachten.
Joyeux Noël wijkt af van de standaard Kerstfilm dankzij de inbreng van het fenomeen oorlog. Maar ondanks dat, is het natuurlijk wel een echte Kerstfilm, de vredesboodschap en wil tot verbroedering is duidelijk aanwezig. De komische situaties maken de kijker extra duidelijk dat oorlog eigenlijk zinloos is. Het deed mij dan ook vaak sterk denken aan Benigni's La Vita è Bella, ook zo'n film die in een onmogelijke situatie de toeschouwer tot lachen weet te brengen. Joyeux Noël is een van de betere Kerstfilms die dit jaar zullen uitkomen en heeft voor ieder wat wils. En wie echt een hekel heeft aan Kerst of aan lachen tijdens oorlogsfilms kan nog altijd kijken en luisteren naar de doedelzakken.
